Menu

Os premios literarios, desde fóra e desde dentro

Si'm fatz coindes e degertz
si'm sui flacs e savais

Raimbaut d’Aurenga

Na miña vida hai un antes e un despois de 2015. Ese ano gañei o premio Xerais pola novela De remate. Haberá quen dubide se este é o certame literario máis importante en lingua galega (outros defenden que é o Blanco Amor, polo número de edicións; o Torrente Ballester, pola dotación económica; ou mesmo o García Barros do Concello da Estrada, pola lista de escritores e escritoras que o gañaron); pero non creo que haxa ninguén que poida negar que é o de maior repercusión, difusión e transcendencia. Dos outros premios pode que nos despistemos sobre quen foi a persoa gañadora, pero a pouco que esteas en contacto coa literatura galega (ou mesmo sen estalo) é imposible non saber quen levou o galardón que se entrega na illa de San Simón todos os anos a comezos do mes de xuño.

De remate é a miña primeira novela, e o premio Xerais foi o primeiro certame ao que a mandei. E gañei. Non só iso: gañei por unanimidade dos cinco membros do xurado, entre os que, por certo, non hai ninguén que acuda en representación da editorial, nin naquela edición nin en ningunha outra. Daquela foron cinco persoas, tres homes e dúas mulleres procedentes dos máis diversos ámbitos: a docencia, a edición formativa, o audiovisual, a venda de libros e a informática, con idades dispares (de menos de trinta a máis de sesenta) e, por tanto, con gustos por forza diverxentes.

E pese a todo, os cinco coincidiron en que a miña era a mellor das propostas desa edición dos premios Xerais. Non é doado: abonda ler a páxina de créditos das novelas gañadoras nas trinta e catro edicións celebradas para comprobar que só unha pequena porcentaxe concitou todos os votos do xurado. Non creo que sexan máis de sete ou oito, incluída De remate. Estatisticamente é case unha carambola: se só temos en conta as probabilidades unha vez que se acordan as tres novelas finalistas, aínda así os opcións son de 1 entre 243. Se o ampliamos ás máis de 30 novelas que se presentan de media cada ano, as posibilidades redúcense a unha entre varios millóns.

Seica algo como aquilo que aconteceu en 2015, é dicir, que un autor que nunca publicou nada gañase un premio coma este, é algo inédito (nunca mellor dito), só é posible por cousa do azar, das circunstancias... Pois ben, que ninguén desista: ás veces pasa. Supoño que ademais do azar, as circunstancias... tamén é preciso que detrás haxa unha boa novela, e De remate é unha boa novela, unha gran novela incluso, fóra a falsa modestia. Para compensar o rauto de vaidade, prometo que non me atrevería a dicir o mesmo de todas as novelas que escribín, que ninguén pense que me teño polo que non son; pero con De remate acertei, que lle imos facer: e podo dicilo porque fun a ducias de encontros con lectores e lectoras en presentacións, clubs de lectura, institutos... e vexo a recepción da novela, que vai xa pola segunda edición. Mesmo hai xente que me parou pola rúa para dicirme o moito que lle gustara (ben, só me sucedeu unha vez, e a persoa xa me coñecía de antes, pero pasar pasou).

E malia todo, de cando en vez teño que escoitar que me deron (que me deron!) o premio Xerais porque eu era “da casa”. Case sempre é de forma indirecta: alguén que me conta que escoitou como alguén dicía que... Pero non faltou tamén quen mo dixese a min na cara, e polo menos nese caso é de agradecer a franqueza. Efectivamente, cando gañei o premio Xerais levaba varios anos de colaborador externo da empresa, realizando labores de corrección, e mesmo participara na elaboración dun dicionario de secundaria.

Consultei as bases, e non vin que houbese razóns para que non me puidese presentar. Enviei os orixinais de forma completamente anónima (tamén os mandei ao premio García Barros e ao Torrente Ballester) e, en xaneiro de 2015, escribinlle un correo á editorial para dicirlles aos seus responsables que non seguiría facendo traballos para eles, sen indicar o motivo. Supoño o mal que sentou; ben, non o supoño, o día da entrega do premio dixéronmo claramente: sentoulles coma un tiro que un corrector ao que lle enviaban gran parte dos títulos que a editorial sacaba lles dixese adeus moi boas sen explicar sequera por que.

O motivo foi evitar as suspicacias que logo, a pesar de todo, vin que eran inevitables. A min custoume varios meses de inactividade (o premio Xerais salvoume a vida), pero quen quixer sospeitar (agás os que coñecen como se organizan os premios que Xerais convoca, nos que a editorial practicamente actúa como organizadora e anfitrioa, e máis nada) tiña o camiño expedito. Por sorte, logo do premio retomei as correccións, e digo por sorte porque diso, e dalgún traballo de maquetación/deseño gráfico, é do que sigo vivindo actualmente.

En calquera caso, o premio Xerais cambioume a vida, foi o mellor que me puido pasar, e iso non o oblitera ninguén. E aí está De remate para demostrar que é unha obra merecente deste premio, e de calquera outro. A literatura vence calquera ruxerruxe: como di o refrán, “onde falan cartas, calan barbas”, que non ten exactamente o sentido que eu lle dou aquí, pero o que queira entender entenderá.

Deixando a un lado estas miserias, tan propias da condición humana (e nas que eu tamén caio ás veces, como logo contarei), o caso é que nos premios literarios todas as posibilidades están abertas, mesmo que un autor novel gañe o premio literario máis cobizado nesta lingua nosa. E por que é posible? Por á fin e ao cabo, tanto dun lado coma do outro non hai máis que persoas, coa subxectividade que iso supón: por unha banda, as que collen un anaco da súa vida e o encadernan para enviar a un premio; e pola outra, as tres (ou cinco, ou as que sexan) que deben xulgar cal desas propostas recibidas é merecente do recoñecemento.

E ás veces volve pasar, do xeito máis inesperado: uns meses despois de gañar o premio Xerais recibín a noticia de que outra novela miña (Vidas cruzadas, logo publicada como A caixiña dos rancores para evitar ambigüidades co título) gañara o premio Raíña Lupa da Deputación da Coruña. Por unanimidade. De novo eran cinco persoas as que compoñían o xurado, tamén das procedencias máis dispares e dos perfís máis variados (desta volta eran catro mulleres e un home).

Uns meses despois gañei o premio Ánxel Fole de narración curta con Once portas. Malia que nesta ocasión os membros do xurado eran só tres, non gañei por unanimidade, ou polo menos na páxina de créditos non aparece recollido así. Imaxino que foi unha decisión máis complicada de tomar, o cal non sei se reforza ou desmerece. Para min, nin unha cousa nin a outra.

E uns meses despois souben que fora gañador do premio Meiga Moira de Literatura Infantil e Xuvenil convocado pola editorial Baía, con Denébola a Roxa. De novo por unanimidade. Cun xurado de cinco membros. Cinco mulleres.

Que vou dicir eu dos premios? Gañei catro en pouco máis dun ano, e pasei de ser un tipo que subsistía no máis precario da cadea laboral a un tipo que subsiste no máis precario da cadea laboral e que, ademais, escribe. Para min foi a maneira de darme a coñecer, de conseguir que os meus libros visen a luz. De cumprir un soño.

Cada un é como é, e a min tocoume ser moi mal vendedor de min mesmo. Hai cinco anos, en 2012, un amigo meu axudoume a publicar o meu primeiro libro, O palabrego. Fixemos cen exemplares, e repartimos cincuenta para cada un, coa idea de vendelos cada un polo seu lado e recuperar os gastos de impresión, cando menos. Eu acabei regalando os meus cincuenta, porque non era capaz de pedirlle a ninguén os dez euros que calculamos de prezo para non perder cartos. Resultado: palmei 500 euros.

Conto isto para que se entenda que no caso de alguén coma min (e non serei eu só) a única opción é mandar orixinais a premios. É máis: a única opción é gañar eses premios. Nunca se me ocorrería ir a unha editorial co meu orixinal para que o avaliasen, non teño cara para unha cousa así. E moito menos chamar a un editor e preguntarlle polas posibilidades de que un orixinal meu que non foi premiado nun certame sexa publicado de todos os xeitos.

Por iso me molesta moito que se diga que os premios non valen para nada, ou que están amañados e se lles dan a quen deciden os que os convocan. É mentira. Non digo que non haxa premios nos que así sexa, pero iso non pode servir para estrar lixo a discreción. A min, un ninguén que nin sequera tiña obra publicada (O palabrego non creo que se poida considerar un precedente válido a estes efectos, por máis que sexa o meu mellor traballo, con diferenza), valéronme.

Iso si, non sempre gañei. Fóra destes catro, hai decenas de certames aos que me presentei e nin gañei, nin fun finalista, nin a obra en cuestión recibiu mención de ningún tipo. Once portas, o libro co que gañei o premio Ánxel Fole en 2016, foi enviado a un premio que se declarou deserto pola falta de calidade das obras presentadas. É certo que a versión que gañou o Ánxel Fole estaba máis traballada, pero a proposta, a trama e a base textual eran a mesma.

Tamén fun finalista do premio Merlín de Literatura Infantil o ano en que gañei o Xerais. Parece ser que o xurado tivo difícil decidirse, e mesmo había quen defendía a miña obra, Quen dá a quenda?, como a gañadora. Ao final gañou Érica Esmorís con Nena e o mar, unha preciosa historia, tan digna gañadora como sería a miña se o xurado finalmente se inclinase cara ao outro lado.

Nos últimos tempos fun finalista doutros premios. Seino porque así se encargaron os respectivos xurados de comunicalo, recollendo na acta correspondente o lema baixo o que eu presentei os respectivos orixinais como textos destacados malia non seren os gañadores. Así que agora tócame chupar roda, e con obras que desde a miña parcial perspectiva son moito mellores. Pero isto non son matemáticas, e ás veces dúas máis dúas suman tres.

Agora que non gaño, podería deixarme levar pola carraxe do que queda ás portas da vitoria e pensar: seguro que non gañei porque este premio estaba amañado. Ou acaso o presidente do tribunal non é da mesma vila que o gañador? Ou acaso a gañadora destoutro certame non viviu no lugar en que se convoca? Ou acaso neste xurado non hai un tipo que nunca valor o que eu escribo? Ou acaso...?

Pero entón boto man do meu pasado franciscano (estudei a metade da EXB interno nun seminario) para poñerme ockhamiano, e saco do peto a navalla (ou a sirla, a faca, a bucha, o baldeo...: a outra metade da EXB estudei no colexio de Vite). A alternativa preséntase soa: e se simplemente a obra que gañou era mellor que a miña? Ou non era mellor, pero estaba máis en sintonía cos gustos e preferencias das persoas que compoñían o xurado? Parece máis racional iso que pensar na confabulación dunha entidade convocando un premio e obrigando as persoas do xurado a elixir o que lles manden.

E por se tiña algunha dúbida, este ano tocoume estar do outro lado, ou sexa, ser membro dun xurado. En realidade, de dous, porque era o gañador da edición anterior e nestes dous premios teñen ese costume, o de que a persoa gañadora da edición anterior forme parte do xurado da seguinte.

Non foron experiencias gratas: moito que ler, a responsabilidade de xogar coas expectativas e as ilusións dos e das que, coma min non hai tanto tempo, mandan os seus cachiños de vida encadernados para que outros e outras os xulguen. Se o podo evitar tratarei de non ser de novo parte dun xurado nun premio literario. Pero por cuestións puramente persoais, porque creo que non vallo para iso, e non porque non acredite nesta vía dos premios e moito menos porque vise algo que me fixese dubidar da súa transparencia. Ao contrario, grazas a esta dobre experiencia confirmei que os certames literarios (refírome, por suposto, aos da obra inédita; os que se conceden á obra publicada teñen unha compoñente radicalmente distinta, propiciada polo feito de saberse quen é a persoa autora do texto) son a maneira máis xusta e máis eficaz de conseguir a publicación dunha obra.

Este ano fun xurado dun premio organizado polo Concello dunha cidade bañada polo Miño, e patrocinado por unha das grandes editoras do país. A cidade é Lugo, a editorial é Xerais e o premio é o Ánxel Fole de narración curta. Como digo, por ser o gañador da edición anterior. Pouco despois de pechar o prazo de presentación recibín na casa un voluminoso envío con todos os orixinais (neste certame non existe a opción de enviar o texto en formato dixital). Á edición deste ano presentáronse, se non lembro mal, 49 obras.

De común acordo, os tres membros do xurado consensuamos o seguinte sistema de selección: cada un de nós lería 16/17 obras, das cales escolleríamos 6 para comunicárllelas aos outros dous e seren lidas por todos. Por tanto, das 49 iniciais pasaron á segunda rolda 18, máis da terceira parte do total das presentadas. Non está mal. Así, ademais das 16/17 da primeira rolda cada un de nós leu outras 12: as 6 elixidas por cada un dos outros dous membros do xurado. Sobre esas 18 centramos a decisión o día da reunión en Lugo, con quendas sucesivas de votación nas que iamos eliminando as que recibían menor apoio.

Ao final quedamos con tres orixinais, e establecemos un sistema de votación consistente en outorgar 3, 2 e 1 punto en función da nosa preferencia. Se non lembro mal, a votación quedou 8-6-4; é dicir, a obra gañadora recibiu a máxima puntuación de dúas das persoas que compoñiamos o xurado e a segunda maior puntuación da outra persoa. Non sei iso é unanimidade, pero aproxímase bastante. Asinamos a acta e deuse a coñecer a obra gañadora do certame: Principio de incerteza, de Pilar Ortega, quen penso que non ten outra novela publicada anteriormente. A miña favorita desde o comezo :)

Fago dous pequenos apuntamentos para completar esta achega de información sobre o proceso seguido no certame: malia non formar parte da miña remesa de lecturas obrigadas, lin varias das aproximadamente vinte obras que os meus dous compañeiros do xurado rexeitaron; a verdade é que non atopei ningunha cuxa calidade obrigase a reformular a decisión tomada por eles. E segundo: a min foime bastante difícil completar o grupo de seis seleccionadas para a segunda rolda: agás dúas ou tres que claramente destacaban, a outra metade cadreina coas obras que me pareceron “menos malas”.

Neste formato é moi difícil que unha obra que mereza o premio quede fóra na primeira rolda; se só escollésemos dúas ou tres obras cada un, talvez (podo asegurar que no meu caso non: polo menos tres metinas de maneira forzada para cumprir co meu cupo de seis). Pero estabamos escollendo seis de dezaseis. É posible que nun certame non gañe a mellor obra presentada, e incluso que gañe unha mala obra, pero o que nunca pasará é que gañe unha mala obra se hai unha boa que tamén se presenta.

Así foi, non se me ocorre moito máis que explicar. Hai formas mellores de desenvolver un proceso deste tipo? Probablemente, pero a min este paréceme un dos máis xustos, máis incluso que a opción que de entrada pode parecer a ideal: que todos os membros do xurado lean todo o que se presenta. Porque ler en detalle medio cento de orixinais é unha barbaridade, por máis que se trate de novela breve, e establecer esta peneira permite centrarse nas obras seleccionadas e avalialas de xeito máis minucioso.

De feito, a miña outra experiencia como xurado foi nese formato de lectura integral de todo o presentado. O premio Raíña Lupa de literatura infantil e xuvenil da Deputación da Coruña recibiu 48 orixinais, desde pequenos relatos de apenas unha ducia de páxinas a outros que estaban máis preto das trescentas que das duascentas. E durante tres meses lin todos os textos, pois ninguén propuxo outra cousa.

Non me pareceu un xeito mellor nin peor de enfrontarme ao labor de xurado, máis alá de comprobar como as obras de calidade lucían moito máis ao poñelas en comparación con outras de escaso ou nulo valor literario. Agás nesta diferenza, todo o demais foi exactamente igual ao certame de Lugo: roldas sucesivas de eliminación de orixinais coas que fomos comprobando que as preferencias de todos os membros do xurado ían máis ou menos na mesma liña.

Desta volta (agardo non estar contando máis do que se pode cando un forma parte deste tipo de certames) a decisión final estivo entre dúas obras, e tal e como se recolle na acta decidiuse outorgarlle o premio a unha delas e designar a outra finalista. Cabía a posibilidade de entregar o galardón ex aequo, pero o número de apoios da gañadora era claramente superior. As cinco persoas que compoñiamos o xurado quedamos completamente de acordo coa decisión, que premiou a obra A filla do minotauro, de Marilar Aleixandre. Como curiosidade, conto a enorme sorpresa (tamén a miña) que supuxo saber que dentro da plica estaba agochado o nome dunha muller: pola maneira de narrar e pola propia temática, todos estabamos convencidos de que o autor era un home.

Para ir rematando, e por non entreter máis os dous ou tres que chegaron ata aquí: nos premios literarios haberá de todo, porque o mundo literario galego é moi pequeno e os vínculos persoais, as filias ou fobias de cada un..., as posibilidades de que algo se amañe, en definitiva, son inversamente proporcionais á dimensión do grupo humano de que se trate. Pero a miña experiencia, desde dentro e desde fóra, é que hai limpeza, hai transparencia, hai xustiza e, ás veces, o milagre de que un tipo coma min, que empregou a palabra premio 32 veces neste texto (agora 33) porque non se lle ocorren máis sinónimos que certame e galardón, teña o seu momento de gloria.

Axenda
IES Rosalía de Castro (Santiago de Compostela)

Luns 27 de Novembro ás 16:50 h.

IES de Brión

Luns 27 de Novembro ás 12:25 h.

IES Leliadoura (Ribeira)

Luns 27 de Novembro ás 09:40 h.