Menu

«Pola rúa do Medio»

(Relato elaborado para difundir a celebración da primeira edición da Semana da Novela Negra no Barrio de San Pedro, organizada pola Libraría Pedreira)

Cando a policía falou coa veciñanza da rúa do Home Santo para preguntar por Emilio Bugallido Matalobos logo de que un familiar denunciase a súa posible desaparición, ninguén reproduciu os consabidos tópicos que adoitan acompañar este tipo de sucesos. Non houbo quen dixese que o interfecto “sempre saudaba”, ou que era unha “bellísima persona” que “nunca dera que falar”. E moito menos houbo quen se lamentase pola súa perda ou puidese achegar calquera tipo de información que axudase a desvelar o seu paradoiro.

Pola contra, os membros da Policía Local que indagaron entre a veciñanza escoitaron comentarios que ían desde “eu non lle desexo ningún mal concreto, pero por min como se non aparece máis” ata “polo que teño oído, calquera cousa que lle puidese suceder ben merecida a ten”. O que lles quedou claro aos axentes é que a rúa do Home Santo onde vivira nos últimos anos o desaparecido non recibía este nome en homenaxe a el.

Curiosamente, a mañá do día 8 de marzo en que desapareceu (máis dun ano antes de que alguén se acordase de denuncialo) era o aniversario de Emilio Bugallido, tamén coñecido como Milio, Milito, Milucho ou Milocho. Nada de don Emilio, ou señor Emilio, aínda que o home estivese á beira da xubilación e non peitease xa algunhas canas porque non lle quedaba nin o primeiro pelo enriba da cabeza.  

Sabemos que pelo non, pero tampouco podemos coñecer que outra cousa levaba o individuo na cabeza mentres camiñaba pola rúa do Home Santo cara á Angustia (a rúa, pero tamén o sentimento, como iremos vendo); mais a bo seguro que entre tales reflexións non estaba o feito de que outro 8 de marzo de sesenta anos atrás a súa nai o trouxera ao mundo non moi lonxe de alí, na rúa dos Lagartos.

A Emilio sobráballe ben en que pensar aquela mañá. Por exemplo, como facer para chegar ata as Casas Reais sen se cruzar coas ducias de persoas ás que non quería ver nin en pintura (agora veremos que isto de «nin en pintura» agocha tamén certa dose de ironía, pois Emilio dedicábase á pintura, iso si, na menos artística das súas acepcións, e o deficiente desempeño da profesión era unha das razóns da súa falta de arraigo na comunidade).

A primeira das manobras de evasión xa a tivera que facer antes de saír do edificio, para evitar un encontro coa dona do piso en que vivía de alugueiro e que era tamén veciña do inmoble. Nos últimos tempos a súa relación deteriorárase bastante, e por varios motivos: o cheiro que saía do apartamento de Emilio, e que parecía que á muller non lle gustaba especialmente; tamén o feito de que quedase vendo a televisión ata a madrugada semellaba non ser do agrado da caseira... Pero sobre todo pola falta de pagamento, máximo desencadeante da complicada relación actual e que constituía o aspecto central das agres recriminacións polas que a muller substituíra o habitual saúdo e a charla sobre o tempo cada vez que o ascensor argallaba a cruel brincadeira de xuntalos nunha mesma viaxe.

Este foi só o primeiro dos moitos obstáculos que Emilio tivo que sortear aquela mañá. Desde que pechou a porta do edificio, con sixilo para non delatar a súa escapada matutina, o resto da camiñada converteuse nunha especie de competición coa que poñer a proba a súa capacidade para pasar ocultar o seu escaso metro cincuenta de estatura da vista dos demais.

Só uns pasos máis adiante tivo que disimular mirando o escaparate dunha librería mentres por detrás del pasaba un veciño do edificio contiguo ao que lle raiara o coche mentres aparcaba. Emilio firmara de bo grado o parte amigable, máis que nada porque o seu vehículo non estaba asegurado, así que tanto lle tiña recoñecer a súa culpabilidade no sinistro. O veciño non tardara en descubrilo, e desde entón os seus encontróns na rúa remataban sempre cunha evidente falta de entendemento entrambos e algunha que outra ameaza de morte, todas elas polo lado do condutor estafado.

Emilio felicitouse pola súa rapidez de reflexos mentres o home se perdía na penumbra camiño da escalinata do Aturuxo, e aínda estivo uns segundos máis facendo que miraba o escaparate da librería. Alí sentíase seguro: era un dos poucos negocios do barrio nos que non debía nada: nunca un libro compara na súa vida. Mentres notaba que o pulso recuperaba o ritmo normal, a vista fóiselle aos títulos dos libros expostos tras o cristal; por un momento sorprendeuse de que alí se vendesen só libros estranxeiros, pois apenas podía entender o que estaba escrito naquelas cubertas: os-li-bros-ar-den-mal, o-ci-da-dán-do-mes, ho-me-sen-no-me..., leu. Pero deseguida se decatou de que o idioma en que estaban escritos os libros aqueles era o galego de toda a vida, unha lingua que el nunca asociara con algo serio como a literatura.

Cando sentiu que o perigo pasara retomou a marcha, pero axiña se produciu outro momento de tensión: no difuso espazo en que a rúa do Home Santo se transforma na da Angustia, Emilio cruzou os dedos para atraer a boa sorte e non atopar ningún membro da familia que uns meses antes, a finais do verán, o contratara para pintar a fachada da súa vivenda, situada xusto naquel cruzamento, e que por un desacordo no resultado do labor contratado ameazaran con “esfolalo vivo” a próxima vez que o visen.

De principio a cousa non acabara mal: os propietarios quedaran satisfeitos co traballo realizado, tanto que pagaran sen chistar os case dous mil euros requiridos, encantados ao comprobar que o edificio volvía parecer do trinque grazas ao crema das paredes e ao verde pistacho de portas e ventás. Pero coas primeiras friaxes da invernía descubriuse o calote: Emilio empregara no choio unhas pinturas tan cativas que escorregaban pola fachada e pola madeira coa mínima humidade e aquelas cores agora esluídas dábanlle ao edificio un aspecto de absoluto abandono.

Mentres contemplaba a súa propia chapuza, pareceulle observar uns ollos mirando para el desde unha das ventás do primeiro andar, pero logo duns segundos en que nada se moveu achacou a visión ao seu estado de nerviosismo: calquera dos membros daquela familia de mostrencos, o matrimonio e dous fillos, podía deixalo teso dunha pancada. E non sería por falta de ofrecemento: en diferentes momentos ao longo daqueles meses, cada un dos catro lle prometera vinganza polas máis diversas vías cada vez que tiveran ocasión.

Malia ser pouco máis das oito da mañá, Emilio camiñaba encolleito, como unha pantasma, tratando de pasar desapercibido e máis atento á posibilidade de que algún dos seus múltiples acredores o recoñecese que a comprobar onde poñía o pé naquela hora temperá en que a luz diúrna non acabara aínda de impoñerse na súa loita diaria coas tebras da noite. A cada pouco o home viraba a cabeza a un lado e mais ao outro, e de cando en vez xirábase por completo só por se asegurar de que ninguén o seguía.

O medo que levaba procedía principalmente dun episodio sucedido uns días antes, cando o dono da tenda de alimentación en que facía gasto, farto de pedirlle sen éxito que saldase a débeda de meses que o pintor fora acumulando, lle saíra ao paso en plena rúa de San Pedro e comezara a berrarlle diante da cara todos os sinónimos de ladrón que coñecía. Aquilo dos insultos tampouco é que lle importase demasiado, pero advertiu claramente que o home estaba moi preto de pasar das palabras aos feitos, como puido confirmar ao observar o vulto do coitelo que o tendeiro agochaba debaixo da roupa. Desde entón non saía da casa máis ca o imprescindible, a poder ser a primeira hora da mañá ou a última, cando era máis probable non ser vítima dun destes cruzamentos indesexados.

O motivo da saída furtiva daquela mañá era ir sacar cartos á rúa das Casas Reais. Había outras entidades financeiras cuxas sucursais lle quedaban máis preto da casa, xaora, pero aquel banco portugués era dos poucos cos que non tivera problemas no pasado, e o único que atopara onde abrir unha conta cando uns meses atrás se vira na necesidade de facelo para cobrar un traballo que os clientes se negaran a pagarlle en man, precisamente aquel da fachada agora descolorida, en realidade o último traballo que tivera.

A súa idea era retirar da conta as pouco máis de sesenta mil pesetas que aínda podían quedar nela (Emilio seguía pensando en pesetas malia haber xa máis de catro anos que o euro entrara en circulación) e pagarlle polo menos un mes de alugueiro á propietaria do piso. A estas alturas xa perdera a conta das mensualidades que debía, pero polo visto a caseira non, e dous días antes ameazara con denuncialo se non lle pagaba os atrasos. Emilio supuxo que se a muller cobraba un mes, o deixaría en paz polo menos ata o mes seguinte, e logo xa vería...

Ao chegar ao campo da Angustia, decidiu que non ía ser boa idea baixar pola rúa de San Pedro, porque alí sempre sería máis doado atopar algún dos seus perseguidores. Pola parte alta tamén a rúa do Rosario, que logo se converte na de Bonaval, parecía unha opción desaconsellable, pois por ela circulan os coches da zona que van cara ao centro da cidade e non era aventurado supoñer que dentro dun daqueles vehículos podía ir calquera das persoas que nos últimos tempos lle amosaran a súa falta de empatía para con el.

Así que Emilio tirou pola rúa do Medio, que algunha vez oíra que era a opción máis recomendable, e onde calculou que un tropezo fortuíto dos que trataba de evitar sería case imposible que se producise. E cando pasou á altura da calella da Carricova confirmou o afortunado da súa decisión: polo cachiño de rúa de San Pedro que se albisca desde aquela atalaia xustamente pasaba en paralelo o Chourizo, un dos seus compinches de xuventude, co que mesmo chegara a compartir algúns meses no cárcere da Coruña e ao que anos atrás delatara como cómplice en certo asunto no que os dous andaran metidos e que agora non lembraba. O que si lembraba é que o Chourizo lla tiña xurada, e que case con total seguridade un encontro fronte a fronte con el se saldaría con varios dentes rotos e parte do contido do seu fluxo circulatorio posto á vista do público en xeral.

O susto acabou por desestabilizar o xa precario estado emocional de Emilio, que non se fiaba nin da súa propia sombra e que a cada paso viraba a cabeza para asegurarse de que ninguén se achegaba por detrás para ameazalo de morte por unha débeda non saldada, un traballo que derivara en chapuza, unha mentira contada a destempo ou algún outro Chourizo xurdido das brétemas do seu pasado como confidente policial.

Ao volver a vista á fronte, algo lle chamou a atención: unha especie de valado metálico impedía o paso na beirarrúa pola que camiñaba, á altura da travesa de San Pedro. Alí produciuse outro momento de potencial perigo, pois de novo quedou exposto á vista dos transeúntes da rúa principal, Chourizo incluído. Para alivio de Emilio, aquel tramo da rúa de San Pedro semellaba deserto nesta hora temperá.

Conforme se foi achegando ás proteccións metálicas colocadas en círculo, observou con estrañeza que no interior do recinto todas as pedras estaban perfectamente colocadas no seu sitio. «Para que poñerán o peche este se dentro non hai oco ningún?», preguntouse. Mentres pasaba de longo, fixouse tamén nunha inscrición que se repetía en cada un dos valos e na que se podía ler algo así como «A pedra que pisas...». «Que teima con escribir todo en galego», ía pensando Emilio mentres esquivaba o foxo aberto no chan.

En canto pasou polo arco que dá acceso á praza da Porta do Camiño, Emilio sentiu que a sorte da xornada chegaba á súa fin: alí estaba de novo o Chourizo, sentado nun dos bancos, xusto o que estaba máis a carón do arco, mirando para el en fite. Como chegara tan axiña o condenado, se acababa de velo case ao comezo da rúa? A súa mente xa estaba a maquinar o modo de escapar da segura malleira, pero nunha segunda ollada decatouse do seu erro: aquel non era o Chourizo, senón un dos indixentes que adoitan facer vida na praza, e que pola cor morena da pel e os seus trazos brutáns se parecía enormemente ao antigo compañeiro de falcatruadas. Outra vez o seu estado de ansiedade volvía xogarlle unha mala pasada.

Mentres atravesaba a praza viu un grupo de mulleres colocando unha enorme pancarta entre dous farois na que se podía ler «Praza 8 de Marzo», e outra aínda maior que dicía «Día Internacional da Muller». E dálle co galego... Ao ser xustamente ese día o 8 de marzo, Emilio preguntouse se aquel grupo acudiría cada mañá á praza para poñer unha pancarta coa data do día.

Respirou aliviado unha vez máis mentres cruzaba o semáforo da Porta do Camiño e comezaba a subir polas Casas Reais: a peor parte xa pasara, e a partir deste punto era máis difícil ter un tropezo inesperado. entón veulle ao acordo: aquel era o día do seu aniversario. «Debo de andar polos sesenta anos, se non os teño xa», calculou Emilio mentres era consciente de que case sen se decatar acabara convertido nun daqueles vellos que ían os xoves pola tarde bailar alí ao lado, na residencia, e aos que el detestaba con todas as súas forzas pola súa porfía en se mostraren novos e cheos de vida cando estaban xa cun pé no foxo.

A esa hora do abrente aínda volvían para as súas casas algúns dos mozos que aproveitaran a noite de troula pola zona vella. Xusto nese momento pasaron ao lado de Emilio, procedentes da rúa Travesa, dous rapaces, ambos gordechos e de barba poboada, collidos da man e que detiñan a marcha de cando en vez para se daren un bico. O home calculou a tunda que lle podían dar entre os dous e calou o “m...” que xa practicamente lle escapaba da boca para fóra.

Ao chegar á porta do banco atopouse cunha desagradable sorpresa: a oficina aínda estaba pechada. Un pequeno cartel na porta indicaba que o horario de atención ao público comezaba ás oito e media. «Non pode faltar moito», laiouse Emilio, que mentres tanto estaba a ver pola cristaleira dous traballadores no interior da entidade, un home e unha muller, sentados xa en cadansúa xanela.

Buscou nos petos o teléfono móbil para consultar a hora e descubriu con desazo que lle quedara esquecido na casa. Había anos que non usaba reloxo, desde que o deixara como prenda nunha gasolineira á que fora encher o depósito sen levar un peso enriba. Entregáralle o reloxo ao encargado da estación de servizo como mostra da súa intención de regresar para pagar o que debía, pero cando botou contas calculou que lle era mellor quedar sen reloxo que pagar os máis de cincuenta euros de combustible e non volvera máis por el.

Logo de asegurarse de que non o coñecían de nada e que por tanto nada tiña que temer, achegouse a dúas mulleres que camiñaban cara á igrexa das Ánimas e preguntoulles a hora. «Falta un minuto para as e media», indicoulle unha delas ao tempo que agarraba con máis forza o bolso que levaba consigo. Asemade, o esmoleiro que pedía na porta da igrexa levantouse e, tras dirixir un saúdo ás dúas freguesas, cravou a súa mirada na de Emilio para indicarlle que aquel era o seu territorio e que se a súa intención era poñerse a pedir el tamén, mellor que liscase.

Mentres, o empregado do banco achegouse á porta e deu por iniciada a xornada. Emilio non enredou máis e entrou case ás carreiras para non perder o posto de primeiro cliente da mañá. Agardou a que o home sentase de novo na súa xanela e así non ter que ser atendido pola muller e solicitou que lle reintegrasen todos os cartos da conta mentres pousaba o seu DNI no oco da xanela. Logo duns segundos de espera, o tempo que lle levou efectuar a consulta, o empregado do banco informouno de que o total ingresado non superaba os trescentos euros. «Ten que haber máis!», indignouse Emilio, pero foise acalmando ao escoitar a listaxe de todas as datas e cantidades que retirara nos últimos meses, moitas máis das que el lembraba.

Con aquilo non tiña nin para pagar o mes de alugueiro, pensou. Non obstante, colleu igualmente o diñeiro e cancelou a conta. Xa pensaría logo cal era o mellor fin que se lle podía dar a aqueles cartos. Coa mesma urxencia con que entrara abandonou a oficina bancaria, e por mor das présas deixou esquecido o DNI na xanela en que o atenderan. Cando o empregado se decatou, saíu atrás del para llo devolver, pero nas Casas Reais xa non había rastro ningún do individuo. «Vaia, o tipo este está hoxe de aniversario», pensou o traballador ao lle botar unha ollada aos datos do documento.

Ao chegar de novo á Porta do Camiño, Emilio pensou que talvez era mellor cambiar de itinerario para o percorrido de volta á casa. Dubidou entre ir polo parque de Bonaval ou botarse a andar pola Virxe da Cerca ata a calella da Tafona e atravesar por Belvís. Decidiu que esta era a mellor opción: cruzaría polo parque ata Don Bosco, e desde alí seguiría subindo deica a rúa dos Lagartos para lle facer unha visita á súa nai. Con sorte a vella aínda tería na casa a pensión case enteira, e non botaría en falta vinte ou trinta euros.

Xa estaba na praza do Matadoiro, enfilando cara á Virxe da Cerca, cando se detivo en seco: alí estaba a dona do Maracas, un dos moitos bares en que deixara o seu correspondente pufo, neste caso de varios centos de euros. Por un momento estivo tentado de ir facer contas con ela, aproveitando os cartos que acababa de sacar do banco. Pero resistiu a tentación e xirou cento oitenta graos a dirección dos seus pasos, de novo cara á Porta do Camiño. Mentres apuraba o paso, aínda tivo ocasión de escoitar a voz da muller, cargada con varias bolsas da compra acabada de facer na praza de abastos, chamando por el: «Milucho! Ai, Milucho! Non corras, Milucho! Desgrac...»

Foi entón cando resolveu regresar novamente pola rúa do Medio e deixar a visita á súa nai para a tardiña, cando tiña pensado realizar outra das súas saídas furtivas. Á fin e ao cabo, para o traxecto de ida a rúa do Medio resultara unha magnífica escolla: non se cruzara con ninguén, e iso que parecía que os seus perseguidores se puxeran de acordo para saíren á rúa todos a un tempo, incluso o Chourizo aquel que había anos que non vía e que el imaxinaba aínda cumprindo condena nalgún penal a centos de quilómetros de Compostela.

Cando chegou á metade da rúa, ía xa precavido da existencia do círculo que marcaban os valados metálicos. E mentres se dispoñía a rodealos, observou con sorpresa que, agora si, unha das pedras estaba fóra do seu sitio, creando un oco rectangular no interior da zona acoutada. «Igual están traballando aí abaixo», pensou, e levado pola curiosidade achegouse ao lugar mentres aproveitaba para botar de novo a vista atrás e asegurarse por enésima vez na mañá de que ninguén o seguía. 

Ese foi o motivo polo que o empurrón o colleu aínda máis de improviso. Os seus cincuenta quilos escasos tampouco axudaron en exceso a manter o equilibrio, e cando quixo darse conta estaba xa no fondo daquel burato no que cheiraba a terra húmida e se escoitaba o gurgullar dalgún manancial que debía abrollar alí preto.

Nin sequera tivo tempo de pedir axuda: quen fose que o empurrara non tardou nin dous segundos en colocar sobre a súa cabeza a pedra que faltaba no pavimento, e o rectángulo de luz que se coaba no fondo do pozo foi substituído de inmediato pola escuridade máis absoluta. Para cando reaccionou, o eco dos seus propios berros rebotando unha e outra vez contra as paredes anuncioulle a Emilio que fora vítima dunha emboscada planeada quen sabe desde canto tempo atrás.

Entrementres, no exterior, un grupo de persoas afanábase por desmontar o círculo que formaban os valos metálicos arredor da pedra recolocada no seu sitio, ao tempo que se aseguraban de que na rúa non se escoitaba berro ningún procedente do burato.

Aquela cata patrocinada polo Consorcio de Santiago para a busca da condución orixinal que levaba a auga desde Bonaval cara á Porta do Camiño resultara infrutuosa. Máis alá dunha pequena corrente subterránea que probablemente baixaba cara ao regato de Belvís, nada máis aparecera, e había xa semanas que os operarios municipais deran a prospección por rematada. Por este motivo, cando ao luns seguinte a brigada de obras pasou a recoller as proteccións metálicas amoreadas contra a parede e algo de cemento e area que sobrara dos traballos, nin sequera apagaron o motor da camioneta en que cargaron o material.

Non sería ata xustamente doce anos despois, en marzo de 2018, cando a inundación dun baixo situado nas proximidades obrigou a levantar de novo o pavimento no mesmo lugar. Un dos operarios, na busca da orixe da corrente, iluminou coa súa lanterna o que parecía a cabeza dun home, sen pelo ningún na súa parte superior e na que aínda se podían distinguir perfectamente as faccións, que ficaran preservadas debido á humidade e ao pechado daquel mínimo espazo. O traballador, máis sorprendido que asustado, foi iluminando o resto do corpo ao tempo que o sometía a un disimulado cacheo. Así foi como atopou nun dos petos os cartos de Emilio, que axiña pasaron ao interior da súa funda de traballo. O rexistro continuou ata que estivo claro que alí non había máis nada que pagase a pena. Foi entón cando o operario finxiu un berro de terror que alertou os compañeiros; un deles avisou de inmediato a Policía, que se presentou rapidamente no lugar.

A autopsia non foi concluínte, máis alá de confirmar que o home non morrera como consecuencia da caída, senón que tratara de saír do seu cativerio agatuñando polas pedras. Así se infería das feridas nas mans que presentaba o cadáver, espelelladas e sen uñas. Tampouco foi posible coñecer a identidade do home debido á estraña ausencia de obxectos de calquera tipo na súa roupa, nin sequera un documento de identificación ou algo de cartos.

Da investigación realizada inferiuse que aquel home caera alí dentro durante unhas prospeccións no terreo efectuadas uns anos antes. Aínda pasaron uns meses ata que alguén relacionou a desaparición de Emilio con aquel macabro achado. O motivo foi que a policía centrara as investigacións nos casos de desaparición acontecidos durante o ano 2006, cando se fixeran as catas na zona, e o caso de Emilio Bugallido non se denunciou ata mediados de 2007, cando a súa nai se puxo en contacto coa policía para lle dicir que estaba estrañada polo tempo que levaba sen recibir visita ningunha do seu fillo.

Un dos axentes lembraba vagamente o caso: o daquel home polo que preguntaran durante varios días pola contorna da rúa do Home Santo sen atopar ninguén que demostrase a menor mágoa pola súa posible desaparición. Entón houbo quen recordou tamén a afección do individuo pola bebida, e a lóxica conclusión foi que acabara dentro da fochanca ao regreso dunha das súas frecuentes esmorgas polos bares da zona.

Todo cadraba e non houbo gana de remexer máis no caso, nin sequera para se preguntar como era posible que a obra se dese por rematada sen que ninguén advertise a presenza dunha persoa no interior do pozo. Só un mínimo detalle chamou atención dos investigadores: unhas pequenas manchas dun verde claro e como de pintura que apreciaban na roupa do cadáver, xusto á altura das costas. Porén, cando alguén reparou nelas eran case as tres da tarde do mércores anterior á ponte de Semana Santa: o caso xa estaba resolto e en media hora o tráfico convertería as saídas da cidade nunha trampa mortal.